Có vẻ như chính tác giả Trường Thành mới là người ngộ nhận, khi chẳng hiểu thế nào là "chuyên nghiệp", và hình như còn chưa thông nổi khái niệm "tài tử" nữa là.

Một định nghĩa đơn giản của thuật ngữ chuyên nghiệp (theo tiêu chí quốc tế), là những người đang hoạt động trong lĩnh vực của mình, và mục tiêu cuối cùng của công việc là "lợi nhuận". Và như thế, người "chuyên nghiệp" là người thường làm tốt nhất công việc của mình (tương ứng với từng đẳng cấp khác nhau), để bảo đảm chắc chắn rằng sau đó, mình sẽ có được lợi nhuận (có thể nhiều hay ít).

Và như thế, nếu một người thợ nhiếp ảnh ở công viên, nếu không chụp thật tốt, sẽ không thể có được cuộc sống ổn định; hoặc nếu một phòng chụp ảnh cưới không đáp ứng được tốt nhất yêu cầu của khách hàng, họ sẽ không thể sống còn... Và giả như một phóng viên ảnh không thể làm tốt công việc của mình, anh ta không thể tiếp tục tồn tại ít ra là ở ngay toà soạn báo mà anh ta đang làm việc...

Ban mai, ảnh Ngọc Thái (Hà Nội). Bằng danh dự FIAP (trong bộ ảnh đoạt cúp FIAP 2008)

Về thuật ngữ tài tử thì đơn giản hơn, nhưng không phải ai cũng hiểu đúng. Tài tử là những người hoạt động trong một lĩnh vực nào đó, và không để yếu tố "lợi nhuận" chi phối vào công việc của mình. Không có nghĩa là họ không có "thu nhập", mà có thể nó sẽ xuất hiện sau khi tác phẩm đã hoàn thành. Với nghệ sĩ, khi thực hiện một tác phẩm, không hề có sự chen ngang của yếu tố "khách hàng", hay "lợi nhuận": họ chụp vì họ cảm thấy cần phải "làm một điều gì đó", hay "chuyển tải một thông điệp nào đó"...

Đúng là các tổ chức FIAP và PSA đều là các tổ chức nhiếp ảnh dành cho "các nhà nhiếp ảnh tài tử" trên toàn thế giới. Và phía sau thẻ hội viên của FIAP có ghi dòng chữ: "The bearer of this card does not take photographs for professional purposes." (Người mang thẻ này không được chụp những ảnh mang mục đích chuyên nghiệp). Khi khẳng định như vậy, FIAP không muốn để hội viên của mình bị sự chi phối của "lợi nhuận" trong việc hình thành tác phẩm của họ.

Cùng thưởng thức - ảnh Vương Quốc Kim (DakLak) Bằng danh dự FIAP (trong bộ ảnh đoạt cúp FIAP 2008)

Vấn đề kế tiếp, là "trình độ", là "đẳng cấp", song chưa bao giờ có ai đưa ra tiêu chí nào để đánh giá rằng nhà nhiếp ảnh "chuyên nghiệp" có tay nghề cao hơn nhà nhiếp ảnh "tài tử" cả. Dù biết rằng nếu không "hoàn thiện kỹ năng", nhà nhiếp ảnh chuyên nghiệp không thể tạo ra được lợi nhuận tốt được, vì thế suy nghĩ này cũng khá phù hợp với quan niệm của "mọi người" rằng nhà nhiếp ảnh chuyên nghiệp thường giỏi. Nhưng là "giỏi" tương thích với từng "môi trường hoạt động" riêng của họ mà thôi, vì với một nhà chuyên nghiệp, tính chuyên biệt là rất cao. Họ có thể giỏi chụp ảnh cưới, nhưng không biết gì chuyện làm phóng sự, hay quảng cáo, hoặc thời trang,...

Cũng chẳng ai có thể khẳng định những nhà nhiếp ảnh tài tử (amateur) chẳng hề có bằng đại học nhiếp ảnh, hoặc cao hơn nữa. Họ có những công việc tạo thu nhập khác, và nhiếp ảnh như một thú vui tao nhã, hay niềm đam mê sáng tạo, nên có lẽ cũng không nên đem tiêu chí đẳng cấp, hay trình độ ra để nói về giới tài tử này.

Thực ra thì do "mục tiêu hình thành tác phẩm" không giống nhau giữa nhà chuyên nghiệp và nhà tài tử, nên tốt nhất là không cưỡng ép để làm chuyện so sánh hơn kém. Ảnh báo chí có đất sống riêng của mình, và đừng ép người ta phải đem loại hình "Triển lãm" ra để so sánh với nhau, vì rất khập khiễng. Mỗi lĩnh vực đều có những tiêu chí đánh giá riêng, và thật ngộ nhận khi tác giả Trường Thành đã đem "râu ông nọ cắm cằm bà kia", để rồi cho đó là luận điểm.

Nương tựa - ảnh Trần Phong (Gia Lai) Bẳng danh dự FIAP (trong bộ ảnh đoạt cúp FIAP 2008)

Dạng hình "triển lãm" (exhibition) có những "ngôn ngữ riêng", cùng cách đánh động đến lương tri, cảm xúc của con người theo một cách không giống như ảnh báo chí. Và cũng xin đừng đứng trên núi này để rồi chê núi nọ vì hết sức võ đoán, và thiển cận lắm. Về chuyện có ảnh được trưng bày trong các viện bảo tàng nhiếp ảnh thế giới, thì hình như bạn Trường Thành càng như "ếch ngồi đáy giếng". Vì ngay từ hồi xưa, cụ Phạm Văn Mùi đã có một số tác phẩm được trưng bày vĩnh viễn trong Viện bảo tàng Brazil. Gần đây nhất, có một nhà nhiếp ảnh Việt Nam, đang sống trên đất nước Việt Nam, có được hơn 20 tác phẩm được trưng bày trong các viện bảo tàng Tây Ban Nha, Ấn Độ,...

Khúc đồng dao - ảnh Ngô Huy Tịnh (Gia Lai) Bằng danh dự FIAP (trong bộ ảnh đoạt cúp FIAP 2008)

Sony chưa từng đại diện cho bất kỳ tổ chức nhiếp ảnh "danh giá" nào cả, bất quá chỉ là một doanh nghiệp có tiền đứng ra làm "quảng cáo" mà thôi, chẳng thể vin gì vào cách làm này của họ.

"Ngược lại, các cuộc thi ảnh danh giá trên thế giới đều có phân biệt rõ chuyên nghiệp và nghiệp dư, với mục đích hướng các nhà nhiếp ảnh nghiệp dư phấn đấu thành chuyên nghiệp và đưa các tài năng nhiếp ảnh chuyên nghiệp ra ánh sáng. (Trường Thành)". Đây rõ ràng là một luận điểm hết sức... kỳ quái, vì chẳng có cuộc thi nào phân ra hạng chuyên nghiệp và nghiệp dư cả (có lẽ chỉ riêng một mình Sony chăng?). Chưa từng có cuộc thi ảnh nào trên thế giới phân ra hai đẳng cấp như trên cả (kể cả World Press Photo).

Có lẽ là đủ để nói về từ "NGỘ NHẬN" rồi chăng?

Nguyễn Trung Thu

(Trưởng Ban Lý luận - Phê bình,

Hội Nhiếp ảnh Tp. Hồ Chí Minh

VAP (Theo NEWS.GOONLINE.VN)